Op uitnodiging van deken Pierre M. Vrancken kwamen zes ursulinen onder leiding
van overste mère Olive op 27 april 1843 in Sittard aan om onderwijs aan
meisjes gestalte te geven. Ze stichtten het klooster "St.- Calvaire"
in het "Huys op de Bergh", aan de Oude Markt, op de plaats waar ooit
de heren van Sittard woonden. De zusters openden op 8 mei 1843 een pensionaat
en een school die voor Sittard en omstreken belangrijke instituten werden. In
1849 werd een nieuwe kapel in het klooster ingezegend. Een wonderbaarlijke genezing
bracht een ommekeer: er kwam een groot aantal pelgrims dit genadeoord bezoeken,
zodat de bouw van een eigen kerk een vurige wens werd.
a.
Mariadevotie
De devotie van O.L. Vrouw van het H. Hart begon in 1866. Een mevrouw Demarteau-Lochmans
uit Luik plaatste drie dochters in het pensionaat van de ursulinen. De kinderen
droegen een medaille bij zich van O.L. Vrouw van het H. Hart uit het Franse
Issoudun. Daar was een broederschap haar ter ere. Een leerlinge, Marie Verheggen,
slikte tijdens de naailes per ongeluk een naald door, die zich in de maag
vastzette. Een arts achtte de toestand hopeloos. Overste Marie-Thérèse
zei toen: "Indien 't Gods wil is, dat Maria hier onder de titel van
het H. Hart vereerd wordt, dat dan hare prompte hulp ons hiervoor het bewijs
zij." Het meisje kreeg de medaille omgehangen. Zusters en internen
knielden in gebed en herhaalden de aanroeping: "O.L.Vrouw van het H.
Hart, bid voor ons." Bij de 33e aanroeping (vergelijk de 33 levensjaren
van Christus!) kwam de naald bij een kuch uit de mond terug: O.L. Vrouw
had gesproken via een wonder. Hierna groeide in een recordtijd de devotie.
b.
Broederschap
Bisschop Paredis gaf vervolgens zijn goedkeuring aan de oprichting van
een broederschap van O.L. Vrouw van het H. Hart. Op 6 januari 1866 werd
het ledenregister in Sittard geopend. In de volgende jaren traden miljoenen
mensen toe tot de broederschap.
Op
6 december 1868 werd een nieuw Mariabeeld, een kopie van dat uit Issoudun
geïnstalleerd. Het stelt Maria voor met de twaalfjarige Jezus, staande
voor haar; de beelden op de meeste andere plaatsen tonen Maria met het
Kindje Jezus op de arm. In december 1873 werd het door mgr. Paredis gekroond
en bij die plechtigheid werd meegedeeld dat een nieuwe kerk gebouwd zou
worden. In dat jaar kwam de eerste grote processie naar Sittard, uit Aken.
Steeds meer pelgrims uit alle delen van het land, België en Duitsland
bezochten het genadeoord.
Op 4 juni 1878 werd Sittard hoofdzetel voor Nederland van de Broederschap
van O.L. Vrouw van het H. Hart en groeide het aantal processies. Er waren
in 1880 bijna zeven miljoen leden van de broederschap ingeschreven. De
vele processies met duizenden pelgrims leverden veel geld op voor de bouw
van een nieuwe kerk.
2.
Het kerkgebouw
De
ursulinen gaven de Venlose architect Johan Kayser (1842-1917) de opdracht een
nieuwe kerk te ontwerpen. In 1877 was die voltooid en op 5 juni 1879 is ze geconsacreerd
door mgr. Paredis.
De basiliek is een van fraaiste voorbeelden van neogotische stijl in Nederland.
Voor de status als bedevaartsoord was de verheffing tot Aartsbroederschap door
paus Leo XIII op 10 mei 1883 en de toekenning van de eretitel 'Basiliek' eveneens
van groot belang.
a.
Neogotiek
In de periode 1860-1910 zijn in Nederland veel katholieke kerken in neogotische
stijl gebouwd. Vooral de Roermondse architect Pierre J H. Cuypers (1827-1921)
heeft hierbij een grote rol gespeeld. De spitsbogen, hoge ramen, galerijen,
de kapitelen en de hele lijnvoering in deze kerk zijn een weerspiegeling van
de dertiende-eeuwse gotiek. Vooral het kleurgebruik in de binnenruimte is specifiek.
In vergelijking met de gotische kathedralen is deze kerk betrekkelijk klein.
De architect wist evenwel een grote verscheidenheid en harmonieuze eenheid te
bereiken.
b.
Het exterieur
De kerk heeft de vorm van een kruisbasiliek. Er is een kooromgang met straalkapellen.
Op de viering is de hoge toren gebouwd, die op de hoeken van de klokkenverdieping
opengewerkte, veelhoekige torentjes heeft.
De ligging van de kerk in een dicht bebouwd gedeelte van de stad sloot een
traditionele westtoren vrijwel uit. Samen met de toren van de Grote Kerk
neemt deze basiliektoren een markante plaats in het Sittardse stadssilhouet
in. De torenspitsen hebben leien dakkapellen. De spitsboogvensters met traceringen
bevatten glas-in-loodramen. In de bakstenen voorgevel is boven het portaal
een fraai roosvenster in glas-in-lood aangebracht en twee slanke fronttorentjes
completeren het geheel.
De eiken toegangsdeur heeft een opvallend ijzerbeslag in de vorm van een
waaier van schermbloemen. Een marmeren plaat bij de ingang die in Rome is
gemaakt, geeft aan dat de eretitel basiliek (het Grieks basileus betekent
koning) door paus Leo XIII in 1883 als eerste in Nederland is verleend.
Boven de ingang in het portaal is een witmarmeren plaat aangebracht met
een Latijns opschrift dat het wonder vermeldt.
c.
Interieur
Het bijzonder rijk versierde interieur van deze kerk is van het grootste
belang. De hoge gewelven van het schip, de aanwezigheid van twee
emporen (galerij op zuilen) boven de zijbeuken dempen de lichtinval, zodat
de kerk tamelijk donker is. Het koor en het altaar worden door de vensters
van de vieringtoren verlicht. Ongeveer 50 jaar lang werkte Sittardenaar
R. Coolen aan de beschildering van de bakstenen der kleurrijke wanden
die het interieur zo specifiek maken. De achterwand bestaat uit honderden
geglazuurde votiefstenen.
De twee eretekenen van een basiliek voor het altaar trekken de aandacht:
het tintinnabulum (luidklokje op draagstok) en conopeum (gesloten zonnescherm
in de voormalige pauselijke kleuren rood-geel).
d.
Votiefstenen uit heilige plaatsen
Op 2 juni 1875 was de plechtige eerstesteenlegging van de kerk. Paus Pius
IX had deze steen, afkomstig uit de catacomben van Callistus te Rome,
geschonken. De steen ligt nog altijd op dezelfde plaats in de basiliek.
Een gedenkplaat achter het altaar vermeldt de schenking. Het marmerplaatje
in het midden ervan is een deel van een sluitsteen van een grafnis in
de catacombe.
In de kerk zijn er nog meer kostbare stenen verwerkt: twee wijwatervaatjes
zijn vervaardigd uit stenen die afkomstig zijn uit de kerk van het Heilig
Graf te Jeruzalem en uit de geboortekerk in Bethlehem. Het priesterkoor
is door een kapellenkrans omgeven die op 8 juni 1880 is ingezegend. De
altaren zijn toegewijd aan Angela (geschonken door Regout), Augustinus
(burg. Arnoldts), Jozef (fam. Stoltzenberg), Aloysius (leden kinderkrans)
en Ursula (L. de Maret).
De vijf credenstafeltjes in deze straalkapellen zijn vervaardigd uit stenen
van 'heilige plaatsen' in het Heilig Land: Bethlehem, Olijfberg, Tabor,
Nazareth, Emmaus. Deze stenen zijn in 1877, het jaar dat de kerk voltooid
is, uit Rome ontvangen.
In drie jaar tijd zijn meer dan 1400 andere votiefstenen geschonken, die
het specifieke van een bedevaartkerk markeren, evenals de vele andere
ex-voto's. De dankbaarheid voor gebedsverhoringen van vele pelgrims kregen
gestalte in de ontelbare dankbetuigingen aan Maria in de decoraties van
muren en pilaren. De basiliek werd een nationaal heiligdom.
e.
Schenkingen
Enkele weldoeners hebben bij de bouw van de kerk bijgedragen aan het rijke interieur:
- Pastoor J. Masker uit Zwaag (bij Hoorn) die de eerste processie uit Noord-Holland
in 1875 had geleid, schonk het hoogaltaar met vergulde triomfbogen en rijkversierd
tabernakel. Bovendien schonk hij ¦ 2000,- voor de bouw van de sacristie
en geld voor het meubileren van de galerijen. Hij is een van de belangrijkste
donateurs van de basiliek geweest.
- Het hoogaltaar:
centraal staat het genadebeeld van O.L.Vrouw en het Christuskind als kopie van
het beeld uit Issoudun, dat in 1867 in Parijs door Raffi is vervaardigd.
Linkerpaneel, bovengedeelte: Michaël en Gabriël, uit het Oude Testament
Noë en Abraham, de kerkleraren Celestinus en Anselmus. Ondergedeelte: Petrus
en Johannes, de profeten Ezechiël en Isaïas, de martelaren Ignatius
van Antiochië en Sebastianus.
Rechterpaneel bovengedeelte: de bisschoppen Martinus en Nicolaas, de diakens
Stephanus en Laurentius, Anna en Elisabeth. Ondergedeelte: de kerkvader Augustinus
en de Oosterse kerkleraar Chrysostomos, de stichters van kloosterorden Bernardus
en Dominicus en de ursulinenheiligen Ursula en Angela.
- Achter het altaar zijn vijf kleine kapelletjes met altaren toegewijd aan de
H. Angela, Augustinus, Jozef, Aloysius en Ursula.
- L. de Maret uit Loenersloot schonk het triomfkruis, een nieuwe klok, het St.-Ursula-altaar
en enkele lampen.
vervolg basiliek
Het
houten kruis (1879) werd ontworpen door mgr. Rutten. Het is zes meter hoog met
op de hoeken de vergulde zinnebeelden van de evangelisten. Het kruis symboliseert
ook de levensboom: gouden bladeren ontspruiten aan het kruishout.
- Burgemeester Arnoldts van Sittard schonk een draagaltaar; Petrus Regout het
Angela-altaar; mevr. Weiss uit Maastricht de van gepolijst koper gemaakte communiebank
(1880) uit het atelier Dehin te Luik Aan weerszijden zijn de evangelisten uitgebeeld
op basis van het visioen van Ezechiel: Johannes (adelaar), Marcus (leeuw), Matheus
(engel) en Lucas (stier).
- Dhr. Horrix uit Den Haag schonk de drie godslampen.
- Tallozen gaven kleinere bedragen of giften voor de triomfboog, glas-in-loodramen,
kerkmeubilair en dergelijke.
f.
Glas-in-loodramen
De vijf ramen van het priesterkoor beelden de plaats van Maria in het verlossingswerk
uit.
In het transept beelden de ramen aan de linkerkant acht mannelijke heiligen
uit:
Aäron, David, hogepriester Simon, profeet Elias, Mozes (met brandend braambos),
Gideon (met gulden vlies), Salomon, profeet Isaïas die voorspelde dat de
maagd Maria een Zoon zou baren.
Het raam rechts toont vrouwelijke heiligen:
Eva, de moeder van alle levenden, de dochter van Jeptha, Abigaïl, Esther,
Rebecca, Deborah, Hanna, Judith.
g.
Opmerkelijk zijn verder:
- de preekstoel uit 1882 met vier taferelen uit de bijbel: Laat de kinderen
tot Mij komen; de zending van de apostelen; Jezus en de Samaritaanse vrouw;
gesprek van Jezus met Nicodemus.
- de zes kroonluchters zijn geschenken van processies uit Rotterdam.
- de godslamp uit 1881;
- het orgel uit 1954 van fa. Pereboom uit Maastricht;
- Het wapenschild boven de ingang is gemaakt door de Maastrichtse glazenier
Hubert Felix.
Kopie Piëta, Michelangelo
- Merkwaardig is de kopie van de nagel van het Heilig Kruis die bewaard wordt
in de sacristie. Het is een kopie van de nagel die als relikwie bewaard wordt
in de Santa-Croce te Rome.
- Een kopie van de piëta van Michelangelo achter in de kerk.
Als
religieus centrum is de basiliek van grote betekenis. Vanwege de toeloop van
tienduizenden pelgrims bouwden de ursulinen deze kerk en het er tegenover liggende
Mariapark. Doordat de ursulinen hiervoor een architect aantrokken van grote
klasse, Johannes Kayser, is deze kerk ook kunsthistorisch belangrijk: Niet weg
te vlakken is de economische betekenis voor Sittard door de velen die de stad
bezochten en er vaak enkele dagen vertoefden.
h.
Restauratie
In 1945 is het buitenvoegwerk gerestaureerd. In 1996-1997 vond een restauratie
plaats van het hele kerkgebouw voor een bedrag van 1,2 miljoen. Op 23 maart
1997 was de feestelijke heropening.
HET
MARIAPARK
a.
bouwgeschiedenis.
Door de grote toestroom van pelgrims naar de Sittardse Basiliek ontstond de
behoefte aan een opvangmogelijkheid voor de bedevaartgangers die geen plaats
konden bemachtigen in de Mariakerk. Op de eerste zondag van mei anno 1890 maakten
de ursulinen het besluit bekend een overdekte zuilengang te willen bouwen, waarin
de staties van een kruisweg zouden worden geplaatst. Voor de veertien staties
werden binnen vijf weken veertien schenkers gevonden. Voor de bouw van het Mariapark
werd een 'vijfcentenactie' georganiseerd. De zusters verstrekten lijstjes waarop
zestig namen ingevuld konden worden. De intekenaren betaalden ieder vijf cent,
zodat een lijstje drie gulden opleverde. De lijstjes werden bij het Genadebeeld
in de Basiliek bewaard. Men kon ook een oningevuld lijstje met drie guldens
inleveren. De zusters zouden dan de namen van zestig arme mensen invullen.
Op 19 maart 1891 werd de eerste steen van het Mariapark gelegd door overste
Maria Demarteau en mère Antoine. Een ontwerptekening van de voorhal van
architect Johannes Kayser werd in het boekwerk 'De Maria-zomer te Sittard 1891'
gepubliceerd.
In
juni 1892 arriveerde in Sittard een door paus Leo XIII geschonken steen;
de inwijding van de voorhal vond plaats op 2 juni 1892.
Midden 1893 besloot men een nieuwe actie op te zetten om de bouw van de
kruisgang te kunnen realiseren. In juni 1894 was de eerste statie 'Christus
voor Pilatus' gereed; op 27 mei 1898 werd de kruisweg ingezegend, ook al
ontbraken toen nog vier staties. Bij het jaarfeest van 1901 konden de bedevaartgangers
het altaar met de voorstelling van het Laatste Avondmaal bewonderen. De
vleugel met het altaar werd gezien als een soort west-apsis van het gehele
heiligdom, zoals men dat ook wel eens aantreft bij romaanse kerken. In het
Blauwe Boekje van 1901 spreekt men van een 'volkskoor' tegenover het 'priesterkoor'
van de Basiliek.
b.
beschrijving voorhal.
De voorhal van de aan de Oude Markt gelegen kloostergang werd weliswaar het
eerst gerealiseerd, maar in de bestaande bouw wijst niets erop dat de resterende
delen van de pandhof niet vanaf het begin gepland waren. Met welke middelen
de sculptuur van de naar de straatzijde toegewende gevel tot stand kwam, kan
men lezen op het opschrift op de onderzijde van de toren: 'Onze Lieve Vrouw
van het H.Hart, zegen de douairière J.V.S.A., die U ter eere tot lafenis
der zielen harer dierbare overledenen het kapwerk van deze toren gaf'.Boven
dit opschrift ziet men een sierlijk torentje, getorst door een atlant.
Wanneer men via de poorten de voorhal betreedt, leest men in de vloer: 'L. Bernardin
à Liège', wellicht de schenkster, en tussen de pilaren: 'salve':
gegroet. De gebrandschilderde ramen rechts van de toegangspoorten tonen het
wapen van de aartsbroederschap van O.L. Vrouw van het H.Hart te Sittard (Sigillum
Archiconfraternitatis Dominae Nostrae a S.Corde, Sittard) en dat van de aartsbisschop
van Utrecht: 'Petrus Mathias Snickers Archiepiscopus Ultrajectensis' met als
devies: 'laboris non honoris': voor het werk, niet voor de eer.
Aan de binnenzijde van de rechterpoort vindt men twee bronzen plaquettes en
een kastje met pauselijke onderscheidingen (Leo XIII). Een begeleidende tekst
vermeldt dat het hier gaat om de decoraties van 'Guillaume Lindemans, gewezen
sergeant bij de Pauselijke Zouaven onder Paus Pius IX, geboren te Sittard den
17 november 1843, gestorven den 30 augustus 1911'. De twee plaquettes bevatten
een oproep tot O.L.Vrouw, deur des hemels, om te bidden voor Guillaume Lindemans
te Sittard en Wolter Lindemans te Brussel.
Van de vele inscripties in de voorhal trekken vooral die op de pilaar in het
midden de aandacht. Hier leest men: 'N.Dame du Sacré Coeur,
bénissez Léon XIII, grand bienfaiteur de votre archiconfrèrie
à Sittard, protegez son excellence Monseigneur Rinaldini, internonce
apostolique': O.L. Vrouw van het H.Hart, zegen Leo XIII, groot weldoener van
Uw aartsbroederschap te Sittard, bescherm zijne excellentie monseigneur Rinaldini,
pauselijke internuntius. Op de pilaar ziet men de wapens van O.L. Vrouw van
het H.Hart (N.D.), Leo XIII (lumen in caelo), Rinaldini (benedictus qui venit
in nomine Domini) en bisschop Boermans van Roermond (in fide fides).
In de dubbelbeukige voorhal zijn verder ook de tegelplateaus aan de zijkanten
de moeite waard: links ziet men vier vrouwelijke heiligen: Angela, Theresia,
Rosa en Ursula; rechts zijn afgebeeld: Antonius van Padua, Hubertus en Franciscus.
De vierde mannelijke heilige heeft moeten plaatsmaken voor een deur, die het
Mariapark met het kloostergebouw verbindt. De steen met inscriptie ter herinnering
aan de Roermondse bisschop Paredis, die zich vroeger hier bevond, is verplaatst
naar de zijde van het grote altaar in de kloostergang.
c.
kloostergang
In de enkelbeukige kloostergang treft men 14 staties aan: links de staties 1
tot en met 7, uitgaande van het altaar, rechts de staties 8 tot en met 14, naar
het altaar toe. De eerste statie, links van het altaar, vermeldt de naam van
het atelier Te Poel en Stoltefuss te 's-Gravenhage en werd geschonken door bisschop
Boermans van Roermond. Het ontwerp van het Haagse atelier werd uitgevoerd door
het Sittardse duo Kasteleijn en Kühnen. De achtste statie toont een portret
van mère Antoine, weldoenster van het Mariapark († 2 augustus 1897).
Ook het altaar, dat een reliëf van het Laatste Avondmaal laat zien, stamt
blijkens het opschrift van hetzelfde Haagse atelier. Het altaar van natuursteen
met marmerinlegwerk werd geschonken door Josephine, Caroline en Bertha Lindemans,
zoals een opschrift links vermeldt.
d.
binnenhof
In de binnenhof valt meteen het curieuze torentje op door de bijzondere
bouwkundige constructie: de kolommen rusten op de treden van de wenteltrap
en dragen tevens de bovenliggende treden. Wanneer men het torentje beklimt,
heeft men mooi uitzicht op de dakkapellen en de koperen met klinknagels
geklonken dakgoten. Ook kan men zien, dat niet alleen bij het altaar, maar
ook bij de voorhal grote poorten geopend konden worden, om zo één
ruimte te creëren vanuit het koor van de Basiliek tot bij het altaar
met de voorstelling van het Laatste Avondmaal. De gebrandschilderde ramen
in de pandhof zijn overigens pas van latere datum. Tussen de grote poorten
van de voorhal naar de binnenhof ziet men aan de tuinzijde het beeld van
O.L. Vrouw van Smarten. Ook hier vermeldt een inscriptie de namen van Te
Poel en Stoltefuss, 's-Gravenhage, en het moeilijk leesbare jaartal 1900.
Een ander opschrift zegt ons dat het beeld geplaatst is door P.J. Geenen,
pastoor-president, namens 14000 leden. De inscriptie aan de linkerzijde
brengt opheldering: 'Moeder van Smarten, bid voor ons. Bij het begin van
deze eeuw plaatste de dankbare processiebroederschap van O.L. Vrouw van
het H.Hart te Nederhorst den Berg dit beeld ter herinnering aan haren oprichter
en eerste directeur den weleerwaarde Heer P.B. Vismans, in leven pastoor
aldaar.' Het beeld werd dus geplaatst bij gelegenheid van het aanbreken
van een nieuwe eeuw.
